PKN
Protestantse wijkgemeente Fenix/Goede Herder
 
Hernhutterster en kerststallen

Hernhutterster en kerststallen

Een Hernhutterster in Kerk en Hûs
Vanaf Eerste Advent hangt de Adventsster er weer, zowel in de Grote Kerk als in het Adelaar-Regenboog Hûs. Het model is dat van een zogenaamde Hernhutterster.
Daarbij hoort de volgende achtergrond (ook te vinden op www.hernhuttersterren.nl). In het geloofsleven van de Hernhutters nemen liederen een belangrijke plaats in. Een van de verhalen die gaan over het ontstaan van de Hernhutter sterren hangt samen met het lied Morgenster na donk’re nacht. Dit lied van de katholieke dichter Johann Scheffler (Angelus Silesius) is in 1727 door Von Zinzendorf uitgegeven. Halverwege de achttiende eeuw werd dit lied in de adventstijd in de Broedergemeenten gezongen.
 
Wiskundeles en godsdienstonderwijs...
Het zendingswerk bracht Hernhutterfamilies voor vaak vele jaren naar verre landen. Kinderen van de zendelingen werden voor hun opleiding naar Europa gestuurd. Daar werden zij opgevangen in een van de internaten van de Broedergemeente. Hier kregen zij een opleiding die hen voorbereidde op het werk in kerk en wereld. Uit het praktisch samengaan van godsdienstonderwijs en wiskunde ontstond in 1821 de eerste ster ter gelegenheid van een feestelijke gebeurtenis in het internaat in Niesky.
 
Adventsterren in hernhutter huiskamers...
De eerste ster werd niet gemaakt voor de advent. Dit gebruik wordt in 1887 voor het eerst beschreven. Dan worden in het jongensinternaat van Klein Welka onder leiding van een leerkracht sterren gebouwd die op de Eerste Advent worden opgehangen. Vanaf dat moment gaat de verspreiding snel. De kinderen nemen de zelfgemaakte sterren mee als kado voor de ouders in de verschillende zendingsplaatsen. Zo schijnen in de eerste jaren van de twintigste eeuw Hernhutter sterren in woonkamers in Europa, Zuid- en Oost Afrika, Noord en Zuid Amerika, Azië en op Labrador en Groenland.
 
Hernhuttersterren voor de hele wereld..
In 1897 ontdekt de hernhutter boekhandelaar Pieter Hendrik Verbeek een manier om van de sterren een bouwpakket te maken. In 1899 wordt een onderneming opgezet die de sterren zal produceren. Maar na de tweede wereldoorlog wordt dit bedrijf genationaliseerd. De vraag naar sterren blijft toenemen. Omdat de genationaliseerde Oberlausitzer Sternenfabrik de vraag niet aankan, wordt deze in 1969 weer aan de Broedergemeente terugverkocht.In Nederland zijn de sterren lang geleden verkocht door het Zeister Zendingsgenootschap. De afgelopen veertig jaar werden de sterren verkocht vanuit de winkel 'De Heerlijkheid' te Zeist. Nu zijn de sterren verkrijgbaar bij de museumstichting Het Hernhutter Huis.
 
Kerstgroepententoonstelling
In de komende periode kunt u vanaf 1e Advent in het Adelaar-Regenboog Hûs opnieuw genieten van een kleine Kerstgroepententoonstelling. Mijn goede vriend en (inmiddels emeritus-)collega Thijs Oomens uit Burum was weer zo vriendelijk een selectie uit zijn enorme verzameling Kerststallen en –groepen beschikbaar te stellen om ons onderkomen in de Advents- en Kerstperiode in stijl bij de tijd te houden.
Tot en met Driekoningen kunt u op de tafels en op vele andere plaatsen in De Fennen 348 kennis maken met Kerstgroepen uit allerlei delen van de wereld.
Alweer een mooie aanleiding om eens binnen te lopen bij één van de huisactiviteiten en tegelijk uw Adventsgevoel te voeden. Van harte welkom vanuit de gehele Jacobijner wijkgemeente en daarbuiten!
 
Kerststallen
Bij de kerststallenexpositie in het Adelaar Regenboog Hûs werd door de verzamelaar Thijs Oomens een kleine kroniek van de kerststal geschreven. Ik geef die u graag door:
“Het begin.
Aanvankelijk hadden Christenen geen behoefte om het aardse leven van Christus uit te beelden. Er was belangstelling voor zijn reddingswerk en dan met name zijn opstanding uit de doden. Die werd voorgesteld middels afbeeldingen van oud-testamentische paralellen/gelijkenissen (bijv. Jona die na drie dagen te voorschijn komt uit de grote vis). Pasen was het grote heilsfeit en -feest in de oude kerk. Maar aan de uiterlijke omstandigheden waaronder zijn geboorte plaats gehad zou hebben, werd geen aandacht besteed.
In de vierde eeuw gaat dat veranderen: men gaat over tot de viering van een kerstfeest als vervanging van bestaande heidense (mid-)winterfeesten en daar ontstaan de eerste realistische afbeeldingen van Jezus' geboorte. De oudste afbeeldingen van dat gebeuren kom je tegen in de onderaardse begraafplaatsen (z.g. catacomben) te Rome. Maria zit dan op een troon/zetel om het goddelijk kind aan de mensheid te tonen. Daarbij valt op dat er geen sprake is van moederlijke gevoelens: je ziet een verheven beeld van een bijzondere vrouw die een bijzonder kind, vaak als een volwassene-in-mini-formaat afgebeeld, laat zien.  Dit kind wordt dan vaak aanbeden m.n. door als Perzen geklede mannen, in aantal variërend van drie tot wel twaalf: de wijzen uit het Oosten.
Tot aan de 10e eeuw zijn er in het westen weinig kerstvoorstellingen bewaard gebleven: het was een tijd van veel oorlogen en verwoesting. In het Oosten groeit wel een bepaalde uitbeelding van het kerstverhaal. Op het concilie van Efese was in 431 als geloofspunt aangenomen dat Maria de Theotokos was, de moeder van God. En sindsdien zie je dan ook iconen ontstaan met Maria als een jonge moeder (hoewel nog vaak haar kind niet aankijkend!). Zij ligt op een soort kleed/matras vóór een donkerzwarte grot, waarvan het middelpunt gevormd wordt door een in doeken gewikkeld kind. Vaak ligt het kind in een stenen doodskistje. Duidelijk wordt zo een link met de opstanding van Pasen gelegd. Jozef zit geheel terzijde op de afbeelding, in gepeins verzonken: hij begrijpt het wonder niet en aarzelt, twijfelt. In de verdere entourage zie je wel engelen en herders, maar op afstand. Meestal zijn er ook vroedvrouwen aanwezig die het kind wassen in een soort doopvont. Deze voorstelling is tot op de dag van vandaag uitgebeeld op de oosterse iconen.
 
De eerste kerststalbouwer
Doorgaans wordt Franciscus van Assissi (1172-1226) genoemd als eerste bouwer van een kerststal. Hij was zo onder de indruk van de God die mens werd dat hij die gebeurtenis in alle eenvoud en menselijkheid wilde uitbeelden. Daartoe plaatste hij, in 1223, in het bos bij het stadje Greccio in Italië in een grot een kribbe met wat stro. Er werden een os en een ezel bij gezet en men hield er de kerstdienst rondom. De volgelingen van Franciscus, de Franciscaanse Minderbroeders trokken overal heen om de boodschap van eenvoud en armoede uit te dragen. Daarbij namen zij ook de gewoonte om het kerstverhaal zo uit te beelden mee naar de Europese landen en later naar de koloniën.
 
De kerstkribbe
De gewoonte om 'uit losse figuren driedimensionaal opgebouwde groepen' uit te stallen (dat is de  definitie van een kerststal) kwam op in de zestiende eeuw. Doorgaans omvat zo'n groep: het kind in de kribbe liggend op stro, Maria en Jozef meestal geknield in aanbidding, een os en een ezel, die het kind verwarmen, soms ook aanbidden, herders met hun schapen, de drie wijzen uit het oosten, de kameel en een engel die Gods lof zingt. Bijna allen figuren uit Lucas 2, 1 - 20 en Mattheus 2, 1-12. Os en ezel worden daar niet vermeld, maar vormen een allusie aan Jesaja 1, 3  'een os kent zijn eigenaar, een ezel de kribbe van zijn meester, maar...mijn gemeente begrijpt mij niet' (Naardense Bijbel). De kamelen vormen een toespeling op Jesaja 66, 20 'Doen komen zullen zij al uw broeders uit de heidenvolken....op muildieren en kamelen'.
 
Verspreiding
Van 1545 tot 1562 werd er een grote kerkvergadering gehouden in de Italiaanse stad Trente: het concilie van Trente. Na de hervormingen van Luther en Calvijn werden de rooms-katholieken wakker geschud en riepen een tegenhervorming in het leven, een contrareformatie. De Hervormers benadrukten de kennis van het geloof, het leerelement. In de middeleeuwse kerk was dit erg verwaarloosd. Vanuit de contrareformatie probeerde men de gelovigen ook wat meer geloofskennis bij te brengen en nu niet zo zeer door te leren en studeren maar door te zien en te kijken. De belangrijkste gebeurtenissen uit de bijbel en uit het leven van heilige mensen werden op levendige wijze uitgebeeld ter lering 'ende vermaak(?)'. Omdat velen in die tijd niet konden lezen of schrijven werden er afbeeldingen, beelden en prenten gemaakt opdat jong en oud iets van het geloof konden begrijpen en vasthouden.
In dit kader moet je ook de verspreiding van de kerststal zien. De eerste uitgebreide kerstgroepen vinden we in de kerken van de kloosterorde der Jezuïeten; zij waren de voorvechters van de contrareformatie. Het gebruik om een kerstkribbe in de kerk te plaatsen werd door hen verbreid in Italië, Zuid-Duitsland, Oostenrijk, Spanje en Portugal. Pracht en praal ontbraken daarbij niet, want mensen moesten erdoor geraakt en 'gevangen' worden. Het was de tijd van de barokke uitbundigheid.
Na 1700 trof men ook kerststallen in de huizen van de rijken aan. De barok loopt dan al over in de rococo met alle krullen en tierelantijnen, maar ook de stijl die aandacht schonk aan het kleine en menselijke. En de meest menselijke gebeurtenis in het christendom is de geboorte van de zoon van God. Daarom krijgt de kerstkribbe vanaf die tijd zoveel belangstelling vooral in Italië en de Alpenlanden. Een voorname rol daarbij speelde de stad Napels, waar als eerste de (gegoede) burgers in hun huizen kerstkribben gingen bouwen. Het werd daar een echte industrie: ateliers vormden draadfiguren die in allerlei standen konden worden gezet. Hoofdjes, handen en voeten werden van klei gemaakt en beschilderd of uit hout gesneden. en vervolgens werden de figuren aangekleed. Hele steden en dorpen werden er als decor aan toegevoegd met fantasievolle details, een lust voor het oog. Maar het betekent wel vaak dat je voor de eigenlijke gebeurtenis: de aanbidding van de pasgeboren Christus moet zoeken in de overvolle voorstelling. Er werden ook boeken over geschreven bijv. door de Jezuïet Philips de Berlaymont (in 1619) die beschrijft: "In een vervallen huis met aan het strodak een ster wordt tussen Maria en Jozef de kribbe met het Kind geplaatst, herders en engelen zijn aanwezig." En het doel was: "Op duidelijke en begrijpelijke wijze de geboorte, de Menswording van God voor te stellen en wel zodanig dat de toeschouwer de indruk krijgt erbij aanwezig te zijn". Met dat laatste wordt op een belangrijk gegeven van de kerststaltraditie geduid: dat de kijker zich verplaatst ziet in het evangelieverhaal.
 
Nederland
Anders dan je zou vermoeden is er in ons land gedurende het verleden weinig belangstelling geweest voor de kerststal. In de 16e eeuw weten we van een kerststal in de Dom van Utrecht en in de Nieuwe kerk van Delft maar veel meer hoor je er niet over. Het was kennelijk toch vooral een Zuid-Europees gebruik. In de 19e eeuw ging dat veranderen. Het zal te maken hebben met de gelijkstelling van het (contrareformatorische) rooms-katholicisme in ons land. (In 1853 werd Nederland weer een officiële r.k. kerkprovincie.) Er werden grote kerken gebouwd vooral in de neo-gothische stijl van die tijd. In de kerken wilde men ook kerstkribben neerzetten en betrok de figuren daarvoor uit Duitsland. Later ontstaan er kleine beeldenfabriekjes in het Duits-Nederlandse grensgebied: m.n. Venlo en Roermond. Deze 'gipsateliers' gebruikten voor hun fabricageproces Duitse mallen (dikwijls van onze buren en van elkaar gestolen!). Pas in de jaren dertig van de 20e eeuw stond in praktisch elk r.k. huis een kerstgroep. Doorgaans zo'n gipsproduct waar de meesten van ons bij het woord 'kerststalletje' aan denken. Kinderen kregen vaak een stalletje in karton of gingen zelf aan het werk met de figuurzaag, waarvoor bepaalde tijdschriften jaarlijks een ontwerp boden. Slechts hier en daar kwam je kerstgroepen tegen die door gerenommeerde kunstenaars waren gemaakt. In de roerige jaren 60 van de vorige eeuw sneuvelden velen van die groepen of werden 'opgeleukt' d.w.z. witgeschilderd waardoor ze natuurlijk aan aantrekkelijkheid verloren.
Opvallend is dat de laatste tien, twintig jaren dit oude gebruik weer sterk opkomt en nu niet meer alleen voorbehouden aan de rooms-katholieken. Ongetwijfeld zal aan deze revival de Wereldwinkel, die allerlei kerststallen uit verre landen in onze huiskamers brengt, hebben meegewerkt. Er is een groep verzamelaars al of niet aangesloten bij de internationale vereniging van vrienden van de kerststal, er zijn exposities en het 'kerststal-kijken' in allerlei kerken is weer helemaal terug.
En zo zou je kunnen zeggen dat wie met de ogen van het hart kijkt naar zo'n aandoenlijk kerstgroepje, zich via de centrale figuur in de stal, de wereldburger Jezus, verbonden weet met alle mensen aan wie in de kerstnacht sjaloom, vrede wordt aangezegd.”
A.M.Roest
 
 

terug
 
 
 
Kerkdiensten

Ï

Zondag 24 december
4e Advent

9.30 uur: ds. A.M. Roest
Orde van dienst van 17 december
17.00 uur Kindervesper
22.30 uur Kerstnachtdienst
25 december: Kerstfeest
10.00 uur: mw. drs. H. Hoving
kerkomroep

meer
 
Ringleiding
   


In de Grote Kerk  is op diverse plaatsen ringleiding aanwezig. In de kerk is de ringleiding altijd in werking, maar in het koor van de kerk  is geen, of zeer weinig ontvangst. meer
 
Tekengrootte aanpassen
AAA   CTRL+/-
meer
 
Contact

 
 
 
  Protestantsekerk.net is een samenwerking tussen de dienstenorganisatie van de Protestantse Kerk in Nederland en Human Content Mediaproducties B.V.